شب يلدا
' یلدا 'نام سریانی تولد بود اما برگفته از واژه پارسی ' سوشینات ' به مفهوم جشن و این كلمه برای نخستین باز از سوی ایرانیان حكیم به عنوان جشن ' انقلاب زمستانی ' یا 'دی جشن' در نخستین شب آغاز زمستان به كار رفته است.
به اعتقاد مردمان مشرق زمین در این آیین كه بعدها رومیان آن را 'ناتالیس ' نام نهادند، ایزدمهر بر اهریمن تاریكیها پیروزمند میشود و مهر در تمام سرزمین مشرق از طلوع خورشید گسترش مییابد.
در این آیین شرقی مردمان باستان 'میز بان' هفتگانه را بر پا میكردند و در بلندترین شب سال به همدیگر هدیه میدادند تا این میزبانها به عنوان كرسی همنوع دوستی برشمرده شود.
هفت هزار سال پیش بود كه نیاكان ایرانیان به گاه شماری خورشید دست یافتند تا با مراقبه و تامل دریابند كه نخستین شب زمستان بلندترین شب سال نیز میباشد.
نیاكان ایرانیان در عصر باستان این جشنها را با روشنایی و نور پیوند داده و میآراستند و آنها خورشید را نماد نیكی و مهربانی میپنداشتند و در جشنهایشان به آن احترام میگذاشتند و نیز در آخرین شب پاییز بیدار میماندند، تا خود شاهد طلوع خوشههای خوش رنگ خورشید باشند.
دی ماه در ایران كهن چهار جشن را در برداشت كه شامل نخستین روز ماه دی، روز هشتم، پانزدهم و بیست و سوم بود و اكنون از این چهار جشن فقط شب نخستین روز دی ماه یا چله نشینی جشن گرفته میشود.
شب چله، آخرین شب پاییز، پایان قوس، آغاز جدی و درازترین شب سال است و واژه ' یلدا' سریانی ولادت خورشید (مهر، میترا) است و رومیان آن را 'ناتالیس انویكتوس' یعنی روز تولد مهر شكست ناپذیر مینامند.
به باور گذشتگان، در پایان این شب دراز كه آن را اهریمنی و نامبارك میدانستند، سرانجام تاریكی شكست میخورد و روشنایی پیروز و خورشید ' زاده ' میشود و روزها رو به بلندی میرود.
بسیاری از سرزمینهای كهن به شگون و میمنت رهایی خورشید از چنگ شبهای اهریمنی و زایش خورشید، آغاز دی را شروع سال خود قرار دادهاند.
در سده چهارم میلادی براثر اشتباهی كه در محاسبه كبیسهها رخ داد روز 25 دسامبر را (به جای روز 21دسامبر) روز تولد میترا یا خورشید دانسته و تولد عیسی مسیح(ع) را نیز در این روز آغاز سال قرار دادند.
همچنین سنایی شاعر پر آوازه ایرانی در اشاره به این تقارن آن گونه بیان داشته كه ' به صاحب دولتی پیوند اگر نامی همی جویی / كه از پیوند با عیسی چنان معروف شد یلدا '.
جشن میلاد مسیح كه در 25دسامبر ثبت شده، طبق تحقیق،در اصل جشن ظهور میترا بوده كه مسیحیان در قرن چهارم میلادی آن را روز تولد مسیح قرار دادند.
ابوریحان بیرونی از جشن روز اول دی ماه كه آن را ' خرم روز ' مینامند، در دستگاه حكومتی و پادشاهی یاد میكند و نامی از شب یلدا بهمیان نمیآورد، كه میتوان علت آن را خانوادگی و غیررسمی بودن آن دانست.
یكی از پژوهشگران تاریخ باستان در این زمینه میگوید: یلدا برگرفته از تولد است و مفهوم زایش را میدهد كه ریشه در باورها و اعتقادات ایرانیان باستان داشته و در آیین میترائیسم نیز جشن تولد مهر در نخستین شب فرارسیدن زمستان گاهشماری میشده است.
قدیمیترین سند مكتوب جهان كه نام مهرایزد و جشن زایش مهر در آن نام برده شده سند لوح گلی مربوط به 1400سال پیش است كه در آسیای میانه كشف شده است.
در عصر باستان كه مردم بیشتر رمه گردان و كشاورزان بودهاند با گاهشماری كه به آن دست مییابند به انتظار طلوع خورشید در نخستین روز دیماه، آخرین شب پاییز را تا طلوع خورشید به انتظار مینشستند.
دزدان دریایی برای نخستین بار فرهنگ میترائیسم را با خود به روم باستان برند و 21دسامبر در روم باستان به عنوان زایش مهر و مسیح به عنوان نجاتدهنده مطرح میشود.
فرهنگ زایش مهر حتی پس از میلاد حضرت عیسی(ص) رواج یافت و 25دسامبر كه زمان میلاد حضرت عیسی (ع) بوده در 21دسامبر گرامی داشته میشد.
جشن اول دی ماه نیز به عنوان جشن 'خورما' به مفهوم جشن خورشید بوده كه از این پس زمین برای زایش خورشید به سمت تازه شدن و بهار پیش میرود.
در خانههای روستایی، خربزه و هندوانه و انار را در انبار گندم میگذاشتند و انگور را همانطور كه بر درخت آویزان بود در كیسهها میكردند و یا در جایی خنك به بند میآویختند و در شب یلدا تمام آنها باید خورده میشد.
آجیل شب چله كه شامل دانههایی نظیرگندم و نخود برشته، تخمه هندوانه و كدو، بادام، پسته، فندق، كشمش، انجیر و توت خشك است، در بسیاری از شب نشینیها، مهمانیها و گردشها فراموش نمیشد.
شب چله میراثی معنوی است كه طی آن در بزرگداشت و شكرانه وجود یكایك اعضای خانواده، فامیل، دوست و قدرشناسی از دوستیها، دلهای تلطیف شده، برات میجویند و ضمن دعای رحمت و رضوان برای شهدا و درگذشتگان، سلامت و طول عمر یكدیگر را از خدای بزرگ میخواهند.
مرجع اطلاع رسانی و پل ارتباطی بین برقی ها